دليل وجود آيات متشابه در قرآن چيست؟

دليل وجود آيات متشابه در قرآن چيست؟

-------------------------

پيش از پاسخ، بايد به اين مقدمه ضروري توجه كرد كه راه تفهيم و تفاهم در ميان انسان‏ها، به كارگيري الفاظ است و انسان‏ها مقاصد و انديشه‏هاي دروني خويش را از اين راه به يكديگر منتقل مي‏كنند.

خداي حكيم نيز كه پيامبر را از ميان مردم، براي هدايت ايشان برگزيده است؛ رهنمودهاي وحياني خويش را از همين راه و در قالب پيام‏ها و تعبيرهاي كلامي بليغ، به وسيله پيامبر به مردم ابلاغ كرده است. عوامل تشابه عبارت است از:

. بلنداي مفاهيم و معاني‏

. اشتراك لفظ

اشتراك لفظ مي‏تواند عامل ايجاد تشابه در آيات باشد؛ زيرا به سبب آن، كلام قابل حمل بر معناي غير مقصود مي‏شود. براي مثال در آيه «وَ اذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ... إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً»؛

در فهم مراد آن دچار اشتباه شده و پدر حضرت ابراهيم را بت‏پرست و مشرك دانسته‏اند!

. ايجاز

يكي از عوامل تشابه، ايجاز (مختصر گويي) در آيات است؛ براي نمونه در آيه «وَ جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا»؛

مريم (19)، آيه 44-41.. واژه «اب» مشترك بين چند معنا، از جمله پدر، جد و عمو مي‏باشد. اين اشتراك سبب تشابه آيه گرديده است، لذا برخي فجر (89)، آيه 22.

. حذف كلمه «امر» كه از آيات ديگر (غافر، 88) فهميده مي‏شود، شبهه مكان داشتن و محدود بودن خداوند را القا مي‏كند.

. مباحثي جدلي‏

برخي از آيات - كه اكنون از متشابهات به شمار مي‏آيد در آغاز متشابه نبوده و مسلمانان به دور از سابقه ذهني گمراه كننده و خلوص نيت، با آن برخورد مي‏كردند. بدين لحاظ به طور عموم معنا و مراد آن به خوبي درك مي‏شد و هيچ گونه شبهه‏اي ايجاد نمي‏گرديد. اما پس از به وجود آمدن مباحث جدلي و رايج شدن برخي از اصطلاحات به گونه ناپخته و نارس، بر چهره پاره‏اي از

آيات، هاله‏اي از غبار ابهام نمودار شد. براي مثال آيه «وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ. إِلي‏ رَبِّها ناظِرَةٌ»؛

. تعريض‏

«تعريض» از جمله فنون بلاغي است كه قرآن كريم آن را به كار گرفته و از اين راه، مطالب خود را غير مستقيم، به مخاطبان خود القا كرده است. در تعريض از امر، نهي، تهديد، تعجب و... استفاده مي‏شود و در آن خطاب گوينده در ظاهر متوجه شخصي است و در واقع به غير او نظر دارد. براي نمونه مي‏فرمايد «اي پيامبر! اگر شرك آوري اعمالت حبط و نابود خواهد شد» ؛ در اينجا خطاب به

پيامبرصلي الله عليه وآله است؛ اما چه بسا منظور اصلي مردمان ديگر باشند. از پنج عامل ياد شده، سبب اصلي تشابه در آيات، علو معاني و مفاهيم بلند قرآن است (عامل نخست)؛ زيرا از سويي لزوم ارايه معارف الهي بايسته است و از سوي ديگر كوتاهي لفظ و بلنداي معنا، به طور طبيعي باعث بروز اين تشابه است. قرآن پيچيده‏ترين روابط و عوالم وجود را به كلام كشيده است و چون

موضوع پيچيده و بسيار بلند است، كلمات در همين حد مي‏توانند بيانگر آنها باشند. البته هيچ كلام غيرقابل فهمي در قرآن نيست و حتي آيات متشابه آن با رجوع به محكمات، قابل فهم است ؛ البته براي اهل فن و كساني كه ابزارهاي لازم علمي را براي رسيدن به آن فراهم سازند

الف. محمدهادي معرفت، علوم قرآني، (قم، مؤسسه فرهنگي انتشاراتي التمهيد، 1378، چاپ اول)، ص 289-271.

ب. محمد باقر سعيدي روشن، علوم قرآني، (قم، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني، چاپ اول)، ص 293.

قيامت، (75) آيه، 22-23.بر حسب استعمالات متعارف عرب، چشم داشتن به جايگاه بلند پروردگار را مي‏رساند، اما بعدها با بروز مباحث جدلي و تفسير به رأي، عده‏اي آن را به معناي «رؤيت با چشم» گرفتند.منابع:.

/ 0 نظر / 165 بازدید