طهارت و شکوفایی قلب از منظر قرآن کریم

چکیده :

طهارت قلب و حیات آن و راهکارهای استمرار بخشی به این حیات و رشد و تعالی حیات طیبه آن و احیاء و شکوفایی آن از اضطراب ، غم و ناراحتی قلب و چرکین شدن آن به گناه و قساوت یا بی آن و سپس مرگ قلب از جمله موضوعات راهبردی در اخلاق و تربیت دینی است که از منظر قرآن کریم مورد بررسی قرار گرفته و به منظر شما خوانندگان عزیز تقدیم گردیده است .
*کلید واژه : قلب ، حالات قلب ، عوامل حیات بخشی و ممات قلب

قلب یا دل :

مقصود از قلب از نظر اهل معرفت عالی ترین مرتبه روح انسانی است آنچه در آیات و روایات آمده قلب یا دل را امری مجرد و مرتبه ای عالی از نفس و روح دانسته که مرکز دریافت الهامات و فهم عواطفی چون خوف ، رجاء ، عشق ، محبت ، غم و شادی و حیاء و ... می باشد، واضح است که انسان مرکب از عنصر جسمانی و عنصر روحانی است به اعتبار دیگر نفس را به دو قوه عامله و عالمه تقسیم می کنند .
قوه عامله همان نیروی نفس است که در سراسر بدن پراکنده شده و کارها را انجام می دهد و قوه عالمه یا ادراک نفس بر 5 قسم می باشد .
1 ـ قوه احساس : شامل حواس ظاهری می شود ( لامسه ، سامعه ، باصره ، ذائقه ، شامه )
2 ـ قوه خیال : محل نگهداری محسوسات و بایگانی آنها می باشد .
3 ـ قوه تخیل : محل ترکیب محسوسات و ابداع صورت های جدید می باشد .
4 ـ قوه عقل : ادراک کلیات را بر عهده دارد و شامل عقل نظری و عملی می باشد .
5 ـ قوه قلب : ادراک امور الهامی و عواطف را عهده دار می باشد .
تمامی این پنج قوه جلوه های مختلف نفس اند و نفس یک حقیقت است که مشتمل بر همه ی این قواست لذا قلب هم مرتبه ای از نفس است . البته قلب از مهم ترین شئون وجودی روح و کانون همه اکتسابات و اعمال نیک و بد انسان است . به همین خاطر به نفس و روح ، قلب هم گفته می شود .
در جایگاه و اهمیت قلب همین بس که ( عرش الرحمن ) است و جایگاه معرفت الهی ، حضرت امام خمینی (ره) در کتاب شریف ( آداب الصلاه ) مقامات اهل سلوک را چهار مقام برشمرده اند . سلوک علمی ، حصول ایمان به حقایق علمی ، مقام اطمینان و مقام مشاهده. بر این اساس در اصلی ترین مرحله
معرفت ، تنها ابزاری که به کار می آید و با آن می توان در عالم معنا و ملکوت عالم سیر کرد و به حقایق عُلوی(1) دست یافت قلب است و لذا قلب را مایه ی شرف و فضیلت انسان و سبب برتری او بر مخلوقات دیگر دانسته اند . (2)

قلب در قرآن کریم و روایات :

در قرآن کریم قلب بر پنج وجه آمده است :
1 ـ آیاتی که به صفات روحی قلب اشاره دارد : غلظت ، (3)خضوع(4) ، قساوت(5) ، اطمینان (6)
2ـ آیاتی که به حالات قلب اشاره دارد . مانند رعب(7) ، وجل (8)و ...
3ـ آیاتی که به افعال قلب اشاره دارد . مانند اثم(9) ، کسب (10)
4 ـ آیاتی که به ویژگی ها ، شناختی قلب اشاره دارد . مانند ریب(11) ، تفقه(12) ، تعقل(13) و ...
5 ـ آیاتی که به خصیصه های قلب اشاره دارد . مانند طبع(14) ، اکنه(15) ، رین(16)

قلب یا دل که در قرآن از آن بسیار یاد شده است دارای حالات و ویژگی هایی است از جمله :

1 ـ طمانینه و اطمینان قلب ( رعد / 28 ـ فتح / 4 ـ فجر / 27 و 28 )
2 ـ طهارت قلب ( احزاب / 33 و 53 ـ مائده / 41 ـ توبه / 108 )
3 ـ انشراح قلب یا شرح صدر ( انعام / 125 ـ انشراح 1 )
4 - مهر خوردن قلب ( غافر / 35 ـ یونس / 74 ـ روم / 59 ـ اعراف / 101 ـ نساء 155)
5 ـ ختم قلب ( جاثیه / 23 ـ بقره / 7 )
6 ـ کوردلی ( کوری قلب ) ( حج / 46 ـ اسراء /72 )
7 ـ حجاب قلب ( انعام / 25 ـ مطفقین / 14 و 15 )
8 ـ زیغ قلب ( آل عمران / 6 و 7 ـ صف / 5 )
9 ـ قساوت قلب ( بقره / 10 ـ انفال (17)/ 24 ـ حج / 53 ـ احزاب / 60 )
10-شفای قلب(یونس/57)

امام باقر (ع) می فرماید : قلب چهار قسم است :

1 ـ قلبی که در آن نفاق و ایمان هر دو است ، پس(18) اگر هنگام مرگ صاحب آن دل با نفاق باشد هلاک شده و اگر با ایمان باشد در نجات است .
2 ـ قلبی که وارونه است و آن دل مشرک است .
3 ـ قلبی که چرکین و زنگ زده و بسته است و آن دل منافق(19) است .
4 ـ قلبی که پاک است و آن قلب مومنین است که همانند چراغی فروزان است . اگر خداوند به او نعمت دهد سپاس گذار است و اگر بر او بلا فرستد صبر می نماید .
پس همان طور که از فرمایش امام باقر ( ع ) فهمیده می شود که همه انسان ها دارای قلب هستند با این تفاوت که قلوب آنها با هم فرق دارند و برخی از انسان ها هستند که به واسطه ی برخی از اعمال قلبشان را زنگار و چرکی گرفته و برخی هم قساوت و سختی در قلبشان ایجاد شده تا آنجا که گفته می شود قلبشان مرده است .

عوامل مرگ قلب از منظر قرآن و روایات :

عواملی که موجب مرگ قلب و یا سختی آن می شود طبق قرآن و روایات ائمه معصومین (ع) عبارتند از :
1 ـ تکذیب آیات الهی : قرآن کریم یکی از عوامل مهم مرگ قلب و قساوت آن را تکذیب آیات الهی می داند که در سوره بقره می فرماید : پس سخت گشت دلهای شما ( یهود ) بعد از این آیات الهی پس قلب های شما مانند سنگ است در سختی بلکه سخت تر از سنگ است در قساوت (20).
2 ـ انجام گناه : گناه بزرگترین سبب مرگ و قساوت قلب است هر گناهی که از انسان سر می زند به تدریج باعث تیرگی قلب شده مگر آنکه زودتر توبه کند تا پاک و تمیز شود .
امام علی (ع) می فرماید : قلب ها قساوت دار نشد مگر به سبب بسیاری گناهان(21) امام صادق (ع) می فرماید : پدرم همواره می فرمود : هیچ چیز چون گناه قلب را تباه نکند قلب همچنان بر گناه اصرار ورزد تا اینکه بر آن غالب آید و آن را وارونه کند(22) . امام باقر (ع) می فرماید هیچ بنده ای نیست جز آنکه در دلش نقطه سفیدی است و هر گاه گناهی کند در آن نقطه سیاهی پدیدار شود اگر توبه کند آن سیاهی برود و اگر دنبال گناه رود سیاهی بیافزاید تا آنجا که همه سفیدی دل را فرو گیرد و چون این سفیدی از سیاهی گناهان پوشیده شود دیگر صاحب آن دل سیاه هرگز به خوبی و صلاح برنگردد . (23)
3 ـ آرزوهای دراز : آرزوهای دراز و خواهشهای دنیوی و خواسته های نفسانی که برای رسیدن به آن خواسته ها نهایتی پیدا نمی شود از دیگر عوامل مرگ قلب است. حضرت علی (ع) فرمود : به واسطه ی دو چیز از شما می ترسم یکی هوای پرستی و دوم آرزوی دراز. زیرا پیروی از هوای نفس شما را از حق باز می دارد و آرزوی دراز انسان را از آخرت به فراموشی می اندازد . (24)
4 ـ پرخوری : رسول خدا (ص) فرموده است : نمیراند دلها را جزء زیاد خوردن و آشامیدن زیرا قلب ها می میرند همانند زراعتی که بیش از حد آبش دهند .(25)
و علی (ع) می فرماید : بپرهیزید از پرخوری که آن سبب قساوت دل و کسل کننده در نماز و خراب کننده بدن است . (26)
5 ـ پرگویی : پرگویی و زیاد سخن گفتن اگر به حرام باشد مثل دروغ و غیبت و سخن چینی حتما موجب قساوت قلب می شود چون گناه است و مراد از پرگویی یعنی سخنانی که هیچ نفعی نداشته باشد و سخنان لغو باشد زیادی آن مکروه و موجب قساوت است .
امام صادق (ع) فرمود : حضرت عیسی (ع) فرموده است : زیاد سخن نگویید در غیر ذکر خداوند زیرا آنان که پرگویی می کنند در غیر ذکر خداوند دلهاشان قساوت دار است لکن خودشان نمی دانند .(27)
6 ـ پرخوابی : علی (ع) فرموده است : بسیار خوردن و خوابیدن قلب را فاسد و آن را می کشد(28) . و امام صادق (ع) فرموده است : زیاد خوابیدن قلب را از تفکر باز داشته و قسی می کند .(29)
7 ـ ثروتمندی زیاد : علی (ع) فرموده است : مال زیاد دین شخص را فاسد می کند و باعث قساوت قلب می شود . (30)
8 ـ غفلت : امام باقر (ع) به جابر جعفی فرموده است : پرهیز کن از غفلت که در غفلت قساوت قلب است . (31)
و غفلت یعنی ناآگاهی و در یاد خدا و آخرت نبودن و در روایتی رسول خدا می فرمایند : پنج چیز قلب را قساوت می دهد :
1 ـ گوش دادن به لهو 2 ـ درب خانه سلطان رفتن 3 ـ دوستی خواب 4 ـ دوستی راحتی
( راحت طلبی ) 5 ـ دوستی خوردن(32) و در حدیث دیگر رسول خدا (ص ) فرموده اند : پنج چیز دلها را می میراند :
1 ـ گناه بالای گناه 2 ـ مجادله با احمق ( نابخرد ) 3 ـ هم صحبت و مجالست بیش از حد با زنان 4 ـ نشستن با مردگان ، گفتند رسول الله (ص) مردگان چه کسانی هستند ؟ فرمود : هر بنده خوش گذران سرکش که او مرده است .(33)
5 ـ در مدت زیادی تنها در خانه ماندن باعث قساوت قلب می شود . (34)
قساوت قلب یکی از بیماری های روحی است که منشا بسیاری از آلودگی ها و گناهان می شود و باید از آن پیشگیری کرد و اگر خدای ناکرده دچار آن شدیم آن را درمان نماییم .

راهکارهای درمان قساوت قلب :

مهمترین راه های درمان قساوت قلب :

1 ـ ذکر خدا و یاد خدا است :

زیرا خود قرآن ذکر خدا را باعث آرامش قلب ها می داند ، به طور مثال هوا برای ریه خوب است ، اما آب خوب نیست ، بلعکس آب برای معده خوب است اما هوا خوب نیست ، نفس انسان مثل معده است ، که طالب محبت دنیا است .
دنیا برای نفس مطلوب است اما قلب انسان مثل ریه است که به هوا نیاز دارد . محتاج ذکر الله است چطور اگر انسان برای چند لحظه ای هوا به ریه اش نرسد می میرد و اگر هوای ذکر خدا هم به قلب نرسد خواهد مرد از جمله ذکرهای مهم در جلای قلب که در بر طرف کردن قساوت خیلی موثر است ذکر استغفار ( استغفرالله ربی و اتوب و الیه ) 2 ـ ذکر لا اله الا الله 3 ـ و صلوات بر محمد و آل محمد (35)است .

2 - دوری از گناه :

زیرا قساوت دل مربوط به گناه است پس اول باید توبه کرد و هر روز با خدا عهد بست که گناه نکنیم و اگر مرتکب آن شده حتما و فوراً توبه کرده و عزم بر ترک گناه داشته باشیم و در این مورد توصیه می شود حتما مناجات تائبین از مناجات خمسه عشر از امام سجاد (ع) که در مفاتیح آمده را غفلت نکنیم و به قرائت و تدبر در آن بپردازیم . (36)

3 ـ یاد مرگ :

که باعث می شود دل انسان جلا پیدا کرده و غفلت را از بین می برد که علی (ع) می فرماید : رسول خدا ( سفارش می کرد به اصحابشان به این که یاد مرگ باشید زیرا یاد مرگ شکننده ی لذات نفسانی و مانع از میل های حیوانی است .(37)

4 ـ مطالعه کتابهای اخلاقی و احادیث ائمه هدی :

مطالعه این کتب و احادیث ( تاثیر فوق العاده دارد و امام باقر (ع) فرموده است : ان حدیثنا یحیی القلوب یعنی احادیث ما قلب را زنده می کند ) .(38)

5 ـ مهربانی با مستمندان و ایتام :

روایت است شخصی به رسول خدا (ص) از قساوت دلش شکایت کرد ، رسول خدا (ص) فرمود : هر گاه بخواهی دلت نرم شود پس اطعام کن مسکین را و دست بر سر یتیم بکش .(39)
درپایان برای مطالعه بیشتر در مورد قلب و قساوت و درمان آن کتب ذیل پیشنهاد می گردد .
1 ـ قلب سلیم ، نوشته شهید دستغیب 2 ـ حکمتها و اندرزها ، شهید مرتضی مطهری 3 ـ پندها و اندرزها آیت الله حائری

منبع:نشریه فصلنامه قرآنی کوثر شماره28

/ 0 نظر / 49 بازدید